Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp lần thứ tư, đổi mới sáng tạo (ĐMST) và khởi nghiệp sáng tạo (KNST) không chỉ là xu thế tất yếu, mà còn trở thành động lực cốt lõi thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững cho mọi quốc gia. Việt Nam không phải ngoại lệ.
Nhận thức rõ tầm quan trọng đó, nhiều chủ trương, chính sách đã được ban hành nhằm tạo môi trường thuận lợi cho khởi nghiệp sáng tạo. Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy, vẫn còn nhiều rào cản pháp lý, nguồn lực và cơ chế vận hành cần được tháo gỡ để hỗ trợ KNST phát triển mạnh mẽ hơn, nhanh chóng hơn.
Một điểm sáng trong công cuộc hỗ trợ KNST là vai trò tiên phong của Trung tâm Đổi mới Sáng tạo Quốc gia (NIC). Trong 5 năm qua, NIC đã xây dựng hệ sinh thái ĐMST tiêu biểu, thu hút sự tham gia tích cực từ doanh nghiệp, trường đại học, các tổ chức hỗ trợ trong và ngoài nước.
Tuy nhiên, hoạt động thực tiễn cũng phát sinh nhiều vướng mắc do hệ thống pháp luật hiện hành chưa kịp thời điều chỉnh. Trước thực tế đó, Bộ Tài chính đã xây dựng Dự thảo Nghị định thay thế Nghị định số 94/2020/NĐ-CP, đề xuất cơ chế, chính sách ưu đãi vượt trội cho NIC, nhằm tháo gỡ các rào cản về vốn, thủ tục và pháp lý.
Tài chính luôn là yếu tố “then chốt” quyết định thành bại của các doanh nghiệp khởi nghiệp. Hiện tại, các startup tại Việt Nam gặp nhiều khó khăn trong tiếp cận vốn vay ưu đãi, viện trợ, đầu tư, do quy trình phức tạp, thiếu linh hoạt.
Dự thảo nghị định mới đề xuất thành lập Quỹ Đổi mới Sáng tạo Quốc gia để chủ động cấp vốn, hỗ trợ doanh nghiệp KNST một cách hiệu quả và kịp thời. Đồng thời, NIC được phép huy động thêm nguồn lực từ khu vực tư nhân, hạn chế phụ thuộc vào ngân sách Nhà nước.
Để thực sự đưa Việt Nam thành điểm đến hấp dẫn cho các nhà đầu tư khởi nghiệp toàn cầu, môi trường pháp lý cần trở nên cởi mở hơn.
Dự thảo đề xuất đơn giản hóa các thủ tục cấp phép lao động cho người nước ngoài làm việc tại NIC và nới rộng khả năng tiếp nhận tài trợ quốc tế. Điều này giúp NIC thu hút chất xám toàn cầu, tạo mạng lưới kết nối khởi nghiệp mạnh mẽ.
Một bài học từ nhiều quốc gia đang phát triển là: nếu chỉ dừng lại ở gia công, lao động giá rẻ, quốc gia đó sẽ mắc kẹt trong “bẫy thu nhập trung bình”.
Việt Nam cần mạnh dạn bước lên nấc thang giá trị cao hơn – tự làm chủ công nghệ, sở hữu sản phẩm, dịch vụ trí tuệ. Chính sách mới cho phép NIC đóng vai trò “đầu tàu” dẫn dắt quá trình này, thông qua đầu tư trực tiếp, hỗ trợ phát triển sản phẩm công nghệ cao.
Một số trường đại học tiêu biểu như Đại học Bách Khoa Hà Nội đã và đang phát triển mạnh hệ sinh thái KNST, kết nối nghiên cứu, đào tạo với thực tiễn doanh nghiệp.
Sinh viên không chỉ học lý thuyết mà còn tham gia các dự án nghiên cứu ứng dụng, cuộc thi khởi nghiệp và tiếp cận các quỹ đầu tư như BK Fund, giúp thương mại hóa ý tưởng từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.
Cùng với đó, việc đào tạo kỹ năng cần được chú trọng hơn nữa: từ lập kế hoạch kinh doanh, quản trị tài chính, marketing, pitching gọi vốn… Các chương trình đào tạo KNST cần đi vào thực chất, gắn với thực tiễn thị trường.
Việc này không chỉ giúp startup trẻ khởi nghiệp bài bản mà còn gia tăng tỷ lệ thành công, giảm thiểu thất bại.
Startup không thể phát triển đơn lẻ. Một hệ sinh thái thành công phải có sự tham gia đồng bộ của nhà nước – doanh nghiệp lớn – tổ chức hỗ trợ – nhà đầu tư – trường đại học.
Việc tăng cường các chương trình kết nối đầu tư, các chuỗi hội thảo chuyên đề và sự kiện startup quốc gia là cách để thúc đẩy các mối liên kết hữu cơ này.
Việc trao cho NIC quyền tự chủ tài chính, tự chủ vận hành, cùng cơ chế ưu đãi vượt trội (như miễn giảm thuế đất, thuế thu nhập, tiếp nhận vốn tài trợ) sẽ giúp trung tâm này trở thành hình mẫu thành công về đổi mới sáng tạo của Việt Nam.
NIC cần được xây dựng thành trung tâm thử nghiệm chính sách (sandbox) cho đổi mới sáng tạo, từ đó nhân rộng ra toàn quốc.
Việc thiết kế chính sách đúng đắn, thúc đẩy NIC phát triển sẽ là bàn đạp đưa Việt Nam trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo khu vực Đông Nam Á trong thập niên tới.
Thành công của hệ sinh thái KNST không chỉ đem lại giá trị kinh tế mà còn là động lực để xây dựng thương hiệu quốc gia “Việt Nam – Quốc gia sáng tạo” trên trường quốc tế.
Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa của những cơ hội lớn để vươn mình thành cường quốc đổi mới sáng tạo. Nhưng muốn bứt phá, nhất thiết phải có những cơ chế đột phá, thực chất, mạnh mẽ hơn cho khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo.
Mạnh Hùng (Tổng hợp)
