Những thay đổi quyết liệt trong chính sách khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (ĐMST) đang được ví như “làn gió mới” thổi vào nền kinh tế Việt Nam. Các quyết sách mới không chỉ mở rộng không gian cho doanh nghiệp sáng tạo, mà còn tạo ra một bệ đỡ thể chế vững chắc để tri thức, công nghệ và tinh thần khởi nghiệp trở thành động lực then chốt cho tăng trưởng bền vững.
I. Thể chế hóa ĐMST: “Mệnh lệnh phát triển” ở cấp độ Luật
Tại Diễn đàn Chính sách ĐMST quốc gia 2025, các chuyên gia và nhà quản lý đều thống nhất: Đổi mới sáng tạo đã trở thành “mệnh lệnh phát triển” và là con đường tất yếu để Việt Nam thực hiện khát vọng bứt phá trong thập niên tới.
Theo ông Nguyễn Mai Dương, Cục trưởng Cục ĐMST (Bộ KH&CN), sự quan tâm “cao độ” từ lãnh đạo Đảng, Nhà nước đã được thể chế hóa mạnh mẽ:
* Dấu mốc Lịch sử: Việc Quốc hội thông qua Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo vào tháng 6/2025 là bước đột phá. Lần đầu tiên, ĐMST được làm rõ và đặt ngang hàng với KH&CN, khẳng định cam kết mạnh mẽ của Nhà nước trong việc thúc đẩy phát triển dựa trên tri thức và sáng tạo.
* Đi vào thực tiễn: Hiện Bộ KH&CN đang khẩn trương xây dựng các văn bản hướng dẫn, đặc biệt là các quy định cụ thể liên quan đến ĐMST, nhằm đảm bảo chính sách nhanh chóng đi vào thực tế.
II. “Bơm Máu” cho Hệ sinh thái: Doanh Nghiệp là Trung tâm
Chính sách mới xác định rõ doanh nghiệp là trung tâm của hệ thống ĐMST quốc gia, với hàng loạt công cụ tài chính và cơ chế hỗ trợ đột phá được triển khai:
* Ưu đãi toàn diện: Doanh nghiệp ĐMST nhận được các ưu đãi vượt trội như giảm thuế, hỗ trợ lãi suất vay, và hỗ trợ kinh phí nghiên cứu (R&D). Cơ chế phiếu hỗ trợ tài chính (voucher) được áp dụng để thúc đẩy thương mại hóa sản phẩm, khuyến khích tiêu dùng thử nghiệm dịch vụ mới.
* Công cụ tài chính mạo hiểm: Hai giải pháp tài chính then chốt đang được xây dựng là thị trường giao dịch chứng khoán chuyên biệt cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo và Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia (cùng các quỹ cấp địa phương), kỳ vọng sẽ “bơm máu” mạnh mẽ cho hệ sinh thái khởi nghiệp.
* Mạng lưới Trung tâm ĐMST: Mục tiêu đầy tham vọng là hình thành khoảng 100 trung tâm ĐMST ở nhiều cấp độ đến năm 2030, đóng vai trò đầu mối kết nối, chia sẻ lợi ích giữa chính phủ, doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu.
III. Nghị định 180: “Đòn bẩy” Hợp tác Công – Tư
Trong khía cạnh chính sách tài chính, Nghị định 180/2025/NĐ-CP được xem là “đòn bẩy” chiến lược cho mô hình hợp tác công – tư (PPP) trong lĩnh vực KH&CN, ĐMST và chuyển đổi số.
* Cơ chế Vượt trội: Nghị định đưa ra loạt ưu đãi chưa từng có, bao gồm: miễn, giảm tiền thuê đất, ưu đãi thuế cho R&D, và cơ chế chấp nhận rủi ro trong triển khai dự án.
* Kích hoạt Vốn Nhà nước: Vốn nhà nước tham gia dự án PPP có thể chiếm tới 70% tổng mức đầu tư. Đặc biệt, cơ chế đặt hàng, tài trợ toàn bộ hoặc một phần từ ngân sách mà không bị tính vào tỷ lệ vốn tham gia, giúp giải phóng nguồn lực.
* Chia sẻ rủi ro và lợi ích: Cơ chế chia sẻ phần giảm doanh thu (áp dụng mức chia sẻ 100% trong 3 năm đầu) được đánh giá là một chính sách cởi mở, tạo niềm tin cho doanh nghiệp tư nhân yên tâm hợp tác và đầu tư vào khu vực công.
IV. Nâng Cao Vị Thế Trong Chuỗi Giá Trị Toàn Cầu
Từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Đặng Tấn Đức (Viện trưởng Viện R&D Tập đoàn Becamex) nhận định: Chưa bao giờ khí thế và quyết tâm ĐMST ở Việt Nam lại mạnh mẽ như hiện nay.
Thách thức cốt lõi là chuyển đổi vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu – từ khâu lắp ráp (chỉ chiếm 1–3% giá trị sản phẩm) sang khâu có hàm lượng công nghệ và tri thức cao hơn. Theo ông Đức, các doanh nghiệp phải đầu tư để tiến tới thâm dụng công nghệ và xa hơn là thâm dụng về trí tuệ, từ đó tạo ra lợi thế cạnh tranh thực sự.
Kinh nghiệm quốc tế (như Nhật Bản) và thực tiễn địa phương (như Đà Nẵng với 14 năm dẫn đầu chỉ số Vietnam ICT Index) đều khẳng định: Sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ – trường đại học – doanh nghiệp thông qua cơ chế hỗ trợ (như gọi vốn cộng đồng, trao quyền tự chủ cho đại học, hay cơ chế thử nghiệm có kiểm soát) là chìa khóa để thương mại hóa tài sản trí tuệ và tạo ra các dự án đột phá.
Với hệ thống chính sách ngày càng đồng bộ, sự nhập cuộc mạnh mẽ của doanh nghiệp và sự hỗ trợ từ quốc tế, Việt Nam có đầy đủ cơ sở để tự tin bước vào giai đoạn tăng trưởng mới, đặt mục tiêu đạt tốc độ tăng trưởng cao, thậm chí hai con số, dựa trên nền tảng ĐMST./.
TH (Tổng hợp)
