Trong kỷ nguyên số, thể chế và chính sách không chỉ là “khung quản lý” mà chính là động lực phát triển quốc gia. Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng tốc khi Quốc hội ban hành hàng loạt đạo luật nền tảng năm 2025, mở ra hành lang pháp lý đồng bộ để đổi mới sáng tạo trở thành trụ cột của tăng trưởng bền vững.
1. Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo – Trụ cột mới
Luật số 93/2025/QH15 đánh dấu bước ngoặt lớn: lần đầu tiên “đổi mới sáng tạo” được đặt ngang hàng với khoa học và công nghệ. Đây là tuyên bố chiến lược về khát vọng đưa Việt Nam từ quốc gia ứng dụng công nghệ trở thành quốc gia làm chủ công nghệ.
Những điểm mới quan trọng:
Quản lý theo kết quả: chuyển từ “quản lý chi tiêu” sang “quản lý đầu ra”, tăng quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình.
Doanh nghiệp là trung tâm: 70–80% ngân sách KH&CN dành cho doanh nghiệp, kèm ưu đãi về thuế, tín dụng, đất đai.
Chấp nhận rủi ro hợp lý: miễn trách nhiệm hành chính, dân sự, hình sự khi rủi ro phát sinh trong nghiên cứu nếu tuân thủ đúng quy trình.
Đầu tư hạ tầng số: xây dựng nền tảng số quản lý quốc gia về KH-CN-ĐMST, tăng tính minh bạch và hiệu quả.
Trọng dụng nhân tài: chính sách ưu đãi đặc biệt, cơ chế “Tổng công trình sư” cho chuyên gia xuất sắc dẫn dắt chương trình trọng điểm.
2. Hệ thống luật đồng bộ – Thúc đẩy chuyển đổi số và công nghệ mới
Bên cạnh Luật KH-CN-ĐMST, Quốc hội thông qua 12 đạo luật trong năm 2025, tạo khung pháp lý toàn diện. Một số nổi bật:
Luật Công nghiệp công nghệ số: điều chỉnh toàn diện về bán dẫn, AI, tài sản số.
Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật (sửa đổi): đổi mới phương thức quản lý chất lượng.
Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa: chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên dữ liệu.
Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi): xác định điện hạt nhân là chiến lược quốc gia.
Luật số 90/2025/QH15: cho phép các tổ chức KH-CN-ĐMST tự chủ lựa chọn nhà thầu và áp dụng hình thức “đặt hàng” cho dự án trọng điểm.
3. Nguồn lực tài chính và cơ chế thị trường
Nhà nước cam kết:
Dành tối thiểu 2% chi ngân sách hằng năm cho KH-CN-ĐMST; tổng mức cho phát triển KH-CN-ĐMST và chuyển đổi số đạt 3% ngân sách.
Thành lập Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia và địa phương, hoạt động theo nguyên tắc thị trường, chấp nhận rủi ro có kiểm soát.
Khuyến khích doanh nghiệp lập Quỹ KH-CN để đầu tư R&D, mua – sáp nhập hoặc hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo.
Mở rộng hợp tác công – tư (PPP) trong các lĩnh vực công nghệ cao, hạ tầng số, nền tảng dùng chung và đào tạo nhân lực.
4. Bài học quốc tế
Mỹ: đầu tư liên bang khổng lồ (Đạo luật CHIPS), hệ sinh thái hợp tác giữa trường đại học – doanh nghiệp – viện nghiên cứu.
Thụy Sĩ: mô hình “từ dưới lên”, gắn nhu cầu thị trường, duy trì tính trung lập công nghệ, công viên đổi mới gắn liền đại học.
Hàn Quốc: chuyển từ nhà nước dẫn dắt sang tư nhân dẫn dắt, ưu đãi thuế mạnh cho R&D, nhiều quỹ hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi số.
Việt Nam cần tận dụng kinh nghiệm này, đặc biệt trong quyền sở hữu trí tuệ cho sản phẩm AI, cơ chế xử lý vi phạm trong môi trường số, và mở rộng hợp tác quốc tế.
5. Tầm nhìn
Những đạo luật mới không chỉ tháo gỡ điểm nghẽn thể chế mà còn mở ra kỷ nguyên đổi mới sáng tạo làm động lực tăng trưởng chính của Việt Nam. Với việc Bộ KH&CN đồng bộ ban hành nghị định, thông tư hướng dẫn, hành lang pháp lý sẽ nhanh chóng đi vào thực tiễn, giúp Việt Nam bước vào thập kỷ bứt phá về công nghệ, năng suất và vị thế quốc tế.
Thu Hằng (Tổng hợp)
